Zdrowie na co dzień

Czym jest zaćma – objawy i przyczyny powstawania katarakty

Autor: dr n. med. Mariusz Koziak Dodano: 21 stycznia 2026

Zaćma, zwana też kataraktą (cataracta), to jedno z najczęstszych schorzeń narządu wzroku, które dotyka miliony ludzi na całym świecie. Choć zwykle kojarzy się ze starzeniem się, może pojawić się także u osób młodszych, a nawet u noworodków.

W tym artykule wyjaśnię Ci, czym dokładnie jest zaćma, jakie są jej przyczyny i objawy, przedstawię różne typy choroby oraz omówię nowoczesne metody leczenia i profilaktyki. Dowiesz się, kiedy udać się do okulisty, czy zaćma jest uleczalna i jak dbać o oczy po zabiegu, aby odzyskać pełną ostrość widzenia.

Czym jest zaćma (katarakta)?

Zaćma to stan, w którym soczewka oka stopniowo traci przezroczystość. Umieszczona tuż za tęczówką soczewka odpowiada za skupianie światła na siatkówce, dzięki czemu widzimy ostro. Kiedy soczewka ulega zmętnieniu, światło nie przechodzi już swobodnie, a obraz staje się niewyraźny. To jak patrzenie przez brudną szybę.

Proces zmętnienia soczewki jest naturalnym elementem starzenia się organizmu. Z czasem białka soczewki ulegają degeneracji i odkładają się w niej związki chemiczne, które blokują światło. Jednak zaćma nie jest zarezerwowana wyłącznie dla osób starszych (tzw. zaćma starcza). Może wystąpić też u dzieci – wtedy mówimy o zaćmie wrodzonej – lub u osób młodych jako efekt urazów, chorób ogólnoustrojowych czy działania niektórych leków.

To schorzenie rozwija się powoli, dlatego na wczesnym etapie często pozostaje niezauważone, a pacjenci z zaćmą zgłaszają się do lekarza dopiero wtedy, gdy pogorszenie widzenia zaczyna przeszkadzać w codziennym życiu.

Zaćma – przyczyny i czynniki ryzyka wystąpienia zaćmy

Zaćma rozwija się w wyniku wielu czynników, zarówno naturalnych procesów w organizmie, jak i wpływu środowiska czy stylu życia. 

Przyczyny zaćmy:

  • Naturalne starzenie się soczewki. Z wiekiem białka soczewki ulegają denaturacji i agregacji, co prowadzi do stopniowego zmętnienia. Badania wskazują, że praktycznie każdy człowiek po 70. roku życia ma pewne zmiany w soczewce typowe dla zaćmy starczej (Chen et al., 2019).
  • Urazy oka. Mechaniczne uszkodzenia, np. uderzenia, rany kłute lub chemiczne podrażnienia soczewki, mogą wywołać tzw. zaćmę wtórną. Zaćma po urazach może pojawić się nawet kilka miesięcy po incydencie, dlatego każdy uraz oka wymaga kontroli okulistycznej.
  • Choroby ogólnoustrojowe. Przewlekłe choroby, takie jak cukrzyca czy nadciśnienie, zwiększają ryzyko zaćmy poprzez przyspieszenie stresu oksydacyjnego w soczewce. Cukrzyca powoduje wzrost poziomu glukozy w soczewce, co prowadzi do zmian osmolarności i pogrubienia włókien soczewki.
  • Stosowanie niektórych leków. Długotrwałe przyjmowanie kortykosteroidów (np. w leczeniu astmy lub chorób autoimmunologicznych) jest silnie związane z powstawaniem tzw. zaćmy podtorebkowej tylnej. W badaniach wykazano, że nawet stosowanie wziewnych steroidów przez kilka lat może zwiększać ryzyko zmętnienia soczewki.
  • Infekcje i czynniki wrodzone. Zaćma wrodzona może wystąpić u noworodków w wyniku infekcji matki w ciąży (np. różyczka, toksoplazmoza) lub zaburzeń genetycznych (aberracje chromosomowe, jak np. zespół Downa). Także czynniki toksyczne, promieniowanie jonizujące lub niektóre leki stosowane w pierwszym trymestrze ciąży (sulfonamidy, kortykosterydy) mogą powodować wrodzoną zaćmę u płodu. 

Czynniki ryzyka zaćmy:

  • Wiek. Ryzyko rozwinięcia zaćmy rośnie znacząco po 60. roku życia. Statystyki pokazują, że ponad 50% osób w wieku 75 lat ma zmiany soczewki wymagające obserwacji lub leczenia (Congdon et al., 2004).
  • Predyspozycje genetyczne. Osoby, w których rodzinie występowała zaćma w młodym wieku, są bardziej narażone na rozwój choroby. Geny wpływają m.in. na podatność białek soczewki na uszkodzenia oksydacyjne. Około 1/3 przypadków zachorowania na zaćmę jest spowodowana dziedziczeniem.
  • Ekspozycja na promieniowanie UV. Długotrwałe przebywanie na ostrym słońcu bez okularów ochronnych zwiększa ryzyko zaćmy, szczególnie typu korowego. Badania epidemiologiczne wykazują, że osoby z większą ekspozycją UV mają nawet dwukrotnie większe ryzyko rozwoju zaćmy (Taylor et al., 2017). W trakcie wakacji, gdy potrzebujesz okularów na słońce, wybierz okulary SunShield, które nie zaburzają rytmu dobowego.
  • Palenie tytoniu. Nikotyna i wolne rodniki przyspieszają proces degeneracji białek soczewki. Palacze mają o 30–40% większe ryzyko powstania zaćmy w porównaniu do osób niepalących.
  • Dieta uboga w antyoksydanty. Niedobór witamin C i E, luteiny i zeaksantyny osłabia naturalną ochronę soczewki przed stresem oksydacyjnym. Suplementacja tych składników, np. w formie preparatów takich jak Best EyeShield, może spowalniać rozwój zmętnienia soczewki.
  • Praca przy ekranach i nadmiar światła niebieskiego. Długotrwała ekspozycja na światło niebieskie generuje stres oksydacyjny w soczewce i siatkówce, co przyspiesza proces starzenia się oka. Regularne przerwy, filtry światła niebieskiego i okulary ochronne mogą mieć efekt ochronny w długim okresie.

Objawy zaćmy – kiedy warto udać się do okulisty?

Zaćma rozwija się powoli, dlatego w początkowej fazie symptomy bywają subtelne i łatwo je przeoczyć. Do głównych objawów zaćmy należą:

  • pogorszenie ostrości widzenia, które stopniowo utrudnia codzienne czynności, takie jak czytanie czy prowadzenie samochodu, 
  • wrażenie „zamglenia obrazu”, jakby patrzyło się przez brudną szybę lub mgłę, 
  • trudności z widzeniem po zmroku, światła uliczne mogą wydawać się rozmyte lub oślepiające, 
  • zmiana postrzegania kolorów, kolory stają się przygaszone lub żółtawe, 
  • podwójne widzenie w jednym oku, tzw. diplopia monocularis, 
  • efekt olśnienia, szczególnie podczas patrzenia w jasne światło (słońce, reflektory, nagłe oświetlenie).

Nie ignoruj tych objawów. Często pacjenci zgłaszają się do okulisty dopiero, gdy problem staje się uciążliwy, a w międzyczasie zmiany w soczewce postępują. Regularne badania wzroku pozwalają na wczesną diagnozę i planowanie leczenia, zanim zaćma znacząco utrudni życie codzienne.

Rodzaje zaćmy – nie każda wygląda tak samo

Wyróżniamy różne rodzaje zaćmy, z odmiennymi objawami i lokalizacją zmętnienia soczewki.

  1. Zaćma starcza – najczęstsza forma, związana z wiekiem; jej rozwój jest powolny, często obejmuje obie soczewki, choć w różnym stopniu.
  2. Zaćma jądrowa – dotyczy centralnej części soczewki; powoduje żółknięcie soczewki i pogorszenie widzenia z daleka, czasem sprawia, że bliskie przedmioty wydają się wyraźniejsze (tzw. second sight).
  3. Zaćma korowa – obejmuje zewnętrzne warstwy soczewki; prowadzi do rozproszenia światła, trudności w widzeniu przy jasnym oświetleniu i efektu halo wokół źródeł światła.
  4. Zaćma podtorebkowa tylna – zmętnienie tylnej części soczewki, wpływa głównie na widzenie z bliska; może powodować olśnienie i podwójne widzenie w jednym oku.
  5. Zaćma wrodzona i wtórna – występuje u dzieci lub po urazach, operacjach lub innych chorobach oczu (zaćma nabyta); wymaga wczesnej interwencji chirurgicznej.

Rozpoznanie typu zaćmy jest istotne, ponieważ pozwala okulistom dobrać odpowiednią strategię leczenia, przewidzieć tempo postępu choroby oraz dopasować soczewkę sztuczną podczas zabiegu. Wraz z wiekiem osoby cierpiące na zaćmę mogą być narażone na ryzyko rozwoju także innej choroby oczu – jaskry. 

Leczenie zaćmy – jak wygląda operacja i kiedy jest konieczna?

Mimo że zaćma postępuje z czasem, odpowiednie leczenie, w tym operacja usunięcia zmętniałej soczewki i wszczepienie sztucznej soczewki, może przywrócić pacjentom pełną ostrość widzenia, a tym samym poprawić jakość życia. Nieleczona zaćma prowadzi do ślepoty.

Obecnie jedyną skuteczną metodą leczenia zaćmy jest zabieg chirurgiczny. Najczęściej stosuje się metodę fakoemulsyfikacji, polegającą na rozbiciu zmętniałej soczewki ultradźwiękami i wszczepieniu soczewki wewnątrzgałkowej (IOL). Wszczepienie sztucznej soczewki pozwala na jednoczesną korekcję ewentualnych wad wzroku, np. krótkowzroczności, tym samym rezygnację z okularów. Operację usunięcia zaćmy przeprowadza się zwykle w znieczuleniu miejscowym, co pozwala pacjentowi uniknąć ogólnego znieczulenia i skraca czas rekonwalescencji.

Istnieje także leczenie zaćmy laserowe. Laser femtosekundowy (ang. Femtosecond Laser-assisted Cataract Surgery, FLACS) precyzyjnie wykonuje cięcia i rozbija naturalną soczewkę. Metoda ta zwiększa dokładność i bezpieczeństwo zabiegu. 

Operacja zaćmy jest zalecana, gdy zmętnienie naturalnej soczewki oka zaczyna przeszkadzać w codziennym funkcjonowaniu: prowadzeniu auta, czytaniu, pracy przy komputerze czy rozpoznawaniu twarzy. Chirurgia zaćmy jest bardzo skuteczna – ponad 90% pacjentów odzyskuje pełną ostrość widzenia.

Rekonwalescencja po usunięciu zaćmy – jak dbać o oczy po zabiegu?

Po operacji niezwykle istotna jest właściwa rekonwalescencja, aby uniknąć komplikacji i zapewnić szybki powrót do pełnej ostrości widzenia. Pacjent powinien:

  • regularnie stosować przepisane krople do oczu, które zapobiegają infekcjom i stanom zapalnym, 
  • unikać pocierania oka oraz dużego wysiłku fizycznego przez kilka tygodni, 
  • chronić oko przed zanieczyszczeniami, kurzem i wodą w basenach przez kilka pierwszych dni, 
  • stosować okulary ochronne w przypadku ekspozycji na słońce lub podczas pracy fizycznej, 
  • uczestniczyć w kontrolnych wizytach okulistycznych, aby lekarz mógł monitorować gojenie i w razie potrzeby wprowadzić korektę leczenia. 

Dzięki tym prostym zasadom pooperacyjnym pacjenci szybko odzyskują komfort widzenia. W większości przypadków ostrość wzroku powraca już po kilku dniach od zabiegu usunięcia zaćmy, a pełny powrót do codziennego funkcjonowania następuje w ciągu kilku tygodni.

Jak zapobiegać powstawaniu zaćmy? Czy są skuteczne metody?

Choć całkowite uniknięcie zaćmy nie jest możliwe, możemy znacząco spowolnić jej rozwój i chronić wzrok. Skuteczne działania profilaktyczne to:

  • Dbanie o ogólne zdrowie – kontrola cukrzycy, nadciśnienia, zdrowa masa ciała i regularna aktywność fizyczna mają wpływ na kondycję soczewki.
  • Unikanie palenia – papierosy przyspieszają proces oksydacyjnego uszkodzenia białek soczewki. 
  • Dieta bogata w przeciwutleniacze – witamina C, E, luteina, zeaksantyna oraz kwasy omega-3 mogą chronić soczewkę i siatkówkę przed stresem oksydacyjnym. Odpowiednie suplementy nie zastąpią zdrowej diety, ale będą wspierać zdrowie oczu, np. Best EyeShield.
  • Ograniczanie ekspozycji na światło niebieskie – długotrwała praca przy ekranach komputerów, tabletów czy smartfonów zwiększa stres oksydacyjny w oku i może przyspieszać degenerację soczewki, więc ograniczenie światła niebieskiego może działać ochronnie w długim okresie. Wieczorem podczas pracy przed monitorem zakładaj okulary NightShield. W ciągu dnia wystarczającą ochronę stanowią okulary DayShield. W przypadku konieczności korekcji wzroku istnieje możliwość zamówienia szkieł o odpowiedniej mocy. 

Dodatkowo ważne jest regularne wykonywanie badań wzroku, nawet jeśli nie występują wyraźne objawy, aby w porę zidentyfikować wczesne zmiany w soczewce i podjąć działania profilaktyczne.

Podsumowanie – zaćma to nie wyrok, lecz sygnał, by działać

Zaćma jest powszechnym schorzeniem oczu. Nie musi oznaczać utraty wzroku ani rezygnacji z codziennych aktywności. Wczesna diagnoza, regularne badania okulistyczne i szybkie reagowanie pozwalają zachować komfort życia i pełną ostrość widzenia. Nowoczesne metody leczenia, takie jak fakoemulsyfikacja czy zabiegi laserowe, są bezpieczne, skuteczne, a rekonwalescencja krótka.

Dbaj o oczy poprzez kontrolę chorób ogólnoustrojowych, zdrową dietę, ograniczanie palenia i ochronę przed światłem niebieskim. Dzięki temu nawet jeśli zaćma się pojawi, możesz szybko ją leczyć i cieszyć się wyraźnym widzeniem przez wiele lat.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o zaćmę

Czym dokładnie jest zaćma?

Zaćma to zmętnienie soczewki oka, które utrudnia przechodzenie światła i powoduje pogorszenie widzenia. Może rozwijać się powoli i dotyczyć jednego lub obu oczu. To naturalny proces starzenia, ale może pojawić się także w młodym wieku lub u dzieci (zaćma wrodzona).

Jakie są pierwsze objawy zaćmy?

Najczęstsze objawy to: zamglone widzenie, pogorszenie ostrości widzenia z daleka lub z bliska, trudności w prowadzeniu auta po zmroku, zmiana postrzegania kolorów (przygaszone, żółtawe), podwójne widzenie w jednym oku, efekt olśnienia i halo wokół świateł.

Czy zaćma dotyczy tylko osób starszych?

Nie. Najczęstsza jest zaćma starcza, ale może wystąpić także w młodszym wieku z powodu urazów, chorób ogólnoustrojowych, stosowania leków (kortykosteroidów) czy genetyki. U noworodków występuje czasem zaćma wrodzona.

Jakie są główne czynniki ryzyka zaćmy?

Wiek (ryzyko wzrasta po 60. roku życia). Predyspozycje genetyczne. Długotrwała ekspozycja na promieniowanie UV. Palenie tytoniu. Choroby ogólnoustrojowe (cukrzyca, nadciśnienie). Dieta uboga w antyoksydanty. Nadmiar światła niebieskiego z ekranów i lamp LED.

Jak wygląda leczenie zaćmy?

Jedyną skuteczną metodą jest operacja chirurgiczna:

fakoemulsyfikacja – wykonanie niewielkiego cięcia w rogówce, rozbicie zmętniałej naturalnej soczewki oka za pomocą ultradźwięków, jej usunięcie oraz wszczepienie sztucznej soczewki wewnątrzgałkowej

laserowa – wykonanie precyzyjnych nacięć i wstępnej fragmentacji zmętniałej soczewki laserem, następnie jej usunięcie i wszczepienie sztucznej soczewki

Co to jest efekt olśnienia i halo?

Efekt olśnienia to trudność w widzeniu przy intensywnym świetle (słońce, reflektory), a halo to „aureole” wokół źródeł światła. Są typowymi objawami początkowej zaćmy i mogą też występować przy innych problemach wzroku.

Źródła