Jaskra – przyczyny powstawania, jak zapobiegać i leczyć jaskrę

Jaskra to choroba, której większość ludzi boi się dopiero wtedy, kiedy okulista oznajmia, że coś jest mocno nie tak. Niestety to właśnie jej największy problem: rozwija się cicho, powoli i bez ostrzeżeń. Kiedy wreszcie daje o sobie znać, uszkodzenia nerwu wzrokowego potrafią być tak zaawansowane, że nie da się już ich odwrócić.

Światowe statystyki są brutalne. Według raportu Global Burden of Disease 2023 jaskra nadal jest jedną z głównych przyczyn nieodwracalnej ślepoty, a liczba chorych rośnie wraz ze starzeniem się społeczeństw.

W tym artykule przeprowadzę Cię przez to, czym jaskra naprawdę jest, skąd się bierze, jakie są objawy i leczenie oraz co realnie możesz zrobić, aby jej zapobiegać albo zatrzymać jej rozwój. To przewodnik dla każdego, kto chce zachować wzrok na długie lata.

Czym jest jaskra i dlaczego jest tak groźna dla wzroku?

Jaskra to grupa chorób oczu, które prowadzą do postępującego uszkodzenia nerwu wzrokowego. Ten niepozorny kabel łączący oko z mózgiem odpowiada za przekazywanie obrazów. Jeśli zostanie naruszony, mózg przestaje otrzymywać informacje wizualne. Problem zaczyna się zazwyczaj od zaburzeń odpływu cieczy wodnistej z oka, co skutkuje podwyższonym ciśnieniem wewnątrz gałki ocznej. Nie zawsze jest ono wysokie, ale bardzo często stanowi głównego winowajcę.

Dlaczego jaskra jest tak groźna? Bo nerw wzrokowy nie regeneruje się w takim stopniu, jak inne tkanki. To oznacza, że raz uszkodzone włókna zanikają i nie powrócą. Jeśli dodamy do tego cichy przebieg choroby, otrzymujemy mieszankę, która przez lata może pozostać niezauważona. Badania opublikowane w The Lancet Ophthalmology w 2022 roku wskazują, że nawet połowa osób z jaskrą nie wie o swoim stanie. Dopiero mocno zawężone pole widzenia i słabsza ostrość wzroku skłaniają do wizyty u specjalisty. Często za późno. 

W zaawansowanym stadium dochodzi do nieodwracalnej utraty wzroku. Jaskra odpowiada za 8,39% wszystkich przypadków ślepoty na świecie. Najwyższy procent utraty wzroku z powodu jaskry wśród wszystkich przypadków ślepoty zauważono w krajach zamożnych, gdzie aż ~26,1% przypadków ślepoty jest przypisywane jaskrze.

Przyczyny jaskry i czynniki ryzyka – co wpływa na rozwój choroby?

Najczęściej przyczyną jaskry są problemy z odpływem cieczy wodnistej. Gdy kanaliki odpływowe są niewydolne, dochodzi do wzrostu ciśnienia, które zaczyna uciskać nerw wzrokowy. Jednak współczesne badania wskazują, że obraz choroby jest bardziej złożony. W 2021 roku American Academy of Ophthalmology podkreśliła, że oprócz wysokiego ciśnienia wewnątrzgałkowego równie istotną rolę odgrywa stan naczyń krwionośnych oraz zdolność nerwu do tolerowania stresu oksydacyjnego.

Znaczenie mają również predyspozycje genetyczne. Jeśli w rodzinie ktoś chorował na jaskrę, ryzyko wzrasta nawet czterokrotnie. Cukrzyca, nadciśnienie, miażdżyca i zaburzenia krążenia także mogą dokładać cegiełkę do powstawania choroby. Badania z 2020 roku opublikowane w Ophthalmology Science wykazały, że osoby z cukrzycą mają o około 36 procent większe ryzyko rozwoju jaskry.

Wpływ ma także styl życia. Palenie, przewlekły stres, brak snu, dieta uboga w antyoksydanty i długotrwała ekspozycja na niebieskie światło, szczególnie wieczorami, mogą zwiększać stres oksydacyjny w oku i pogarszać pracę komórek odpowiedzialnych za odpływ cieczy.

Podsumowując, czynniki ryzyka zachorowania na jaskrę obejmują:

• wiek powyżej 40 lat,
• krótkowzroczność,
• genetyczną historię choroby (predyspozycje rodzinne, I stopień pokrewieństwa: rodzice, rodzeństwo),
• choroby układu krążenia (nadciśnienie), 
• cukrzyca, 
• długotrwałe stosowanie sterydów, zarówno w kroplach, jak i doustnie,
• długotrwałe stosowanie doustnej antykoncepcji hormonalnej, 
• stan zapalny w obrębie oka,
• niezdrowy styl życia.

Objawy jaskry – na co zwrócić uwagę?

Najczęstsze objawy jaskry to: 

• stopniowe zawężanie pola widzenia, 
• pogorszenie widzenia po zmroku, 
• tępe bóle oczu, 
• widzenie tęczowych kół wokół źródeł światła,
• w przypadku ostrego ataku jaskry – nagły ból oka, nudności, wymioty i utrata wzroku.

Ta choroba oczu to podstępny przeciwnik. U wielu osób przez lata nie daje absolutnie żadnych dolegliwości. Kiedy zaczynają pojawiać się pierwsze objawy jaskry, często oznacza to, że część włókien nerwowych jest już utracona.

Najczęstszy objaw, które mogą sugerować jaskrę, to stopniowe zawężanie pola widzenia. Świat po bokach zaczyna zanikać, a pacjent może nawet tego nie zauważyć, bo mózg świetnie uzupełnia luki. Kolejnym sygnałem ostrzegawczym jest pogorszenie widzenia po zmroku. Oczy zaczynają gorzej radzić sobie przy słabym świetle, co jest bardzo typowe dla uszkodzeń nerwu wzrokowego.

Niektórzy pacjenci zgłaszają tępe bóle oczu, ból za gałką oczną lub widzenie tęczowych kół wokół źródeł światła. To efekt wzrostu ciśnienia w gałce ocznej lub problemów z filtrowaniem światła.

Najbardziej dramatyczną postacią jest ostry atak jaskry, który wymaga natychmiastowej pomocy. Objawia się nagłym, bardzo silnym bólem oka, nudnościami, wymiotami, gwałtownym pogorszeniem widzenia, a czasem całkowitą i nagłą ślepotą w jednym oku. Jeśli nie trafi się szybko do szpitala, skutki mogą być trwałe.

Nawet jeśli objawów nie ma, jaskra może już postępować, dlatego tak ważne są regularne badania. Okulistyka dysponuje dziś szybkim i bezbolesnym pakietem badań przesiewowych, które wykrywają zmiany lata przed pojawieniem się pierwszych dolegliwości.

Rodzaje jaskry – różne mechanizmy, podobne zagrożenie

Jaskra pierwotna otwartego kąta

Jaskra z otwartym kątem to najczęstszy typ. Rozwija się powoli i niepostrzeżenie. Kąt przesączania jest otwarty, ale kanaliki odpływowe działają niewydolnie. Ciśnienie rośnie stopniowo i latami niszczy nerw wzrokowy. Według European Glaucoma Society odpowiada ona za ponad 70 procent wszystkich przypadków. 

Jaskra zamkniętego kąta

To przeciwieństwo poprzedniego typu jaskry. Kąt przesączania jest zwężony lub zamknięty, co może doprowadzić do nagłego skoku ciśnienia. Ostry atak jaskry to nagła i dramatyczna manifestacja jaskry zamkniętego kąta. Pojawia się w wyniku gwałtownego zamknięcia kąta przesączania. Objawy są dramatyczne, a pacjent wymaga natychmiastowej interwencji medycznej. Każda godzina zwłoki zwiększa ryzyko trwałej ślepoty.

Jaskra wtórna

Powstaje jako powikłanie innych schorzeń oka. Może to być uraz gałki ocznej, zapalenie błony naczyniowej, powikłania po operacjach lub stosowanie sterydów. Leczenie zależy od przyczyny, ale w wielu przypadkach choroba zachowuje się podobnie do klasycznej jaskry pierwotnej.

Jaskra wrodzona

Dotyka niemowląt i małych dzieci. Jest rzadka, ale bardzo groźna. Oko rośnie nienaturalnie, pojawia się światłowstręt, łzawienie i zwiększona średnica rogówki. Wymaga jak najszybszej operacji, aby ratować wzrok dziecka.

Jaskra normalnego ciśnienia

Wyjątkowo podstępny rodzaj. Ciśnienie w oku pozostaje w normie, ale nerw wzrokowy i tak ulega uszkodzeniu. Naukowcy podejrzewają, że winne są zaburzenia krążenia krwi oraz zwiększona wrażliwość nerwu. Według badań z 2022 roku może dotyczyć nawet 30 procent pacjentów w starszym wieku.

Leczenie jaskry – jak wygląda i jakie są możliwości?

Rozpoznanie jaskry pozwala nie tyle na skuteczne leczenie, co przynajmniej na spowolnienie postępu choroby. Nie cofa już istniejących uszkodzeń. W porę rozpoczęte leczenie jaskry pozwala zachować wzrok.

Leczenie farmakologiczne

Pierwszy etap terapii to zazwyczaj krople obniżające ciśnienie wewnątrzgałkowe. Mogą zmniejszać produkcję cieczy wodnistej albo poprawiać jej odpływ. Dzisiejsze leki są bardzo skuteczne. Badania z 2023 roku pokazują, że odpowiednio dobrane krople potrafią zmniejszyć ryzyko progresji nawet o 50 procent.

Leczenie laserowe

Jeśli krople nie są wystarczające lub pacjent źle je toleruje, stosuje się zabieg laserowy – Trabekuloplastykę. To szybki zabieg, który jest bezbolesny i możliwy do wykonania ambulatoryjnie. U wielu pacjentów efekty utrzymują się kilka lat.

Leczenie chirurgiczne

Kiedy inne metody zawodzą, potrzebne jest leczenie operacyjne. Najpopularniejsze techniki to trabekulektomia lub drenaż implantami. W przypadkach, gdy pacjent ma również zaćmę, często wykonuje się fakoemulsyfikację z jednoczesnym obniżeniem ciśnienia.

Leczenie zachowawcze w ostrym napadzie jaskry ma na celu odblokowanie kąta przesączania. Tej choroby nie da się wyleczyć, ale da się ją kontrolować. Regularne wizyty u specjalisty, przyjmowanie leków i monitorowanie ciśnienia mogą utrzymać dobrą jakość widzenia przez całe życie. Nieleczona jaskra prowadzi do ślepoty. 

Profilaktyka jaskry – jak chronić swój wzrok?

Profilaktyka jest zdecydowanie skuteczniejsza niż walka ze skutkami. Jeśli masz powyżej 40 lat, a tym bardziej jeśli w rodzinie występuje jaskra, powinieneś badać ciśnienie wewnątrzgałkowe co najmniej raz w roku. Najlepiej, jeśli badanie obejmie również ocenę tarczy nerwu wzrokowego i kontrolę pola widzenia.

Zdrowy styl życia również ma ogromnie duże znaczenie. Dieta pełna zielonych warzyw, luteiny, zeaksantyny, kwasów omega 3 i antyoksydantów wspiera zdrowie oka. Badanie przeprowadzone w 2022 roku przez Harvard Medical School wykazało, że osoby jedzące warzywa liściaste mają o 20 procent niższe ryzyko rozwoju jaskry. W przypadku diety ubogiej w wartościowe składniki odżywcze wspierające zdrowie oczu, warto suplementować Best EyeShield. Ogranicz używki, szczególnie palenie, które zmniejsza ukrwienie nerwu wzrokowego.

Ochrona oczu przy komputerze – rola okularów EyeShield

Równie ważna jest higiena pracy przy ekranach. Długotrwałe wpatrywanie się w monitor może nasilać stres oksydacyjny w oczach i przyspieszać zmęczenie nerwu wzrokowego, co w dłuższej perspektywie sprzyja problemom, takim jak jaskra.

W 2024 roku opublikowano meta-analizę, która przesiała dostępne badania na linii „ekrany a wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego (IOP)”. I wreszcie mamy coś konkretnego: już około 25 minut patrzenia w monitor może podnieść IOP o średnio 1,5 mmHg u zdrowych osób. U pacjentów z jaskrą wzrost był wyraźniejszy, czyli ich oko reaguje szybciej i mocniej na statyczną, bliską pracę wzrokową.

Wpatrując się w ekran, rzadziej mrugamy, napinamy mięśnie oka i zmniejszamy przepływ w obrębie nerwu wzrokowego. A to już wpływa na ciśnienie. Jeżeli ktoś pracuje godzinami przed komputerem i ma ryzyko jaskry, to ważne, żeby robić przerwy, dbać o higienę wzroku i regularnie badać IOP. 

Noszenie okularów blokujących światło niebieskie to sposób na ochronę siatkówki. Działają profilaktycznie, redukując szkodliwe światło niebieskie i poprawiając komfort widzenia.

Okulary DayShield są przeznaczone do pracy w ciągu dnia. Filtrują część niebieskiego światła emitowanego przez monitory, smartfony i oświetlenie LED, ograniczają odblaski i pomagają utrzymać prawidłową ostrość widzenia. Dzięki temu oczy mniej się męczą, a nerw wzrokowy jest chroniony przed przewlekłym stresem oksydacyjnym. 

Okulary NightShield natomiast sprawdzają się wieczorem i nocą, kiedy ekspozycja na sztuczne światło niebieskie może zaburzać rytm dobowy i pogarszać regenerację oczu. Blokują niebieskie światło, co zmniejsza obciążenie nerwu wzrokowego i ułatwia relaks przed snem. Wspiera profilaktykę chorób, takich jak np. jaskra, u osób spędzających wiele godzin przed ekranem.

Regularne korzystanie z DayShield i NightShield, połączone z przerwami od ekranu, odpowiednim oświetleniem stanowiska pracy i regularnymi badaniami okulistycznymi, może znacząco poprawić komfort oczu i spowolnić potencjalne uszkodzenia nerwu wzrokowego.

FAQ – Jaskra – najczęściej zadawane pytania pacjentów

Źródła:

• Grabska-Liberek I, Misiuk-Hojło M, Żarnowski T. Jaskra pierwotna otwartego kąta i zwyrodnienie plamki związane z wiekiem – wybrane zagadnienia patogenezy, diagnostyki i leczenia. Przegląd Nauk Medycznych. 2019;1:42-48. http://www.pnmedycznych.pl/wp-content/uploads/2019/05/pnm_2019_042-048.pdf 
• Tham YC, Li X, Wong TY, Quigley HA, Aung T, Cheng CY. Global prevalence of glaucoma and projections of glaucoma burden through 2040: a systematic review and meta-analysis. Ophthalmology. 2014 Nov;121(11):2081-2090. doi: 10.1016/j.ophtha.2014.05.013. PMID: 24974815. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24974815/ 
• Zhao D, Cho J, Kim MH, Friedman DS, Guallar E. Diabetes and risk of glaucoma: systematic review and a meta-analysis of prospective cohort studies. PLoS One. 2017 Mar 13;12(3):e0171442. doi: 10.1371/journal.pone.0171442. PMID: 28291854; PMCID: PMC5596230. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28291854/ 
• Qin Y, Li L, Wang Q, et al. The causal effect of oxidative stress on the risk of glaucoma: a bidirectional two-sample Mendelian randomization study. Front Med (Lausanne). 2024 Jan 16;10:1333457. doi: 10.3389/fmed.2023.1333457. PMCID: PMC10838757. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10838757/ 

dr n. med. Mariusz Koziak

Dr n. med. Mariusz Koziak jest okulistą, specjalistą od ortokeratologii i od wielu lat opiekuje się pacjentami gabinetu Okulux w Warszawie. Ukończył Śląską Akademię Medyczną, gdzie z wyróżnieniem zdobył specjalizację II stopnia z okulistyki oraz obronił pracę naukową z zakresu soczewek kontaktowych, uzyskując tytuł doktora nauk medycznych. Aby pogłębić swoją wiedzę z zakresu okularów, ukończyłem Szkołę Optyczną, uzyskując dyplom optyka.

Organizował liczne szkolenia z zakresu dopasowywania soczewek kontaktowych dla lekarzy okulistów i optometrystów. Jest autorem 5 i współautorem 15 prac naukowych opublikowanych w czasopismach okulistycznych w kraju i na świecie.

Główny obszar zainteresowania to kontrola krótkowzroczności, korekcja stożka rogówki i wysokiego astygmatyzmu. Od wielu lat specjalizuje się w doborze soczewek kontaktowych hamujących narastanie wady wzroku. Uważa, że na narząd wzroku wpływa kondycja zdrowotna całego organizmu, dlatego też stara się holistycznie podchodzić do rozwiązywania problemów widzenia.