Zdrowie na co dzień

Jaki kolor oczu jest najrzadszy? Z czego wynika kolor naszych oczu?

Autor: Sebastian Kilichowski Dodano: 6 lutego 2026

Kolor oczu to jedna z tych cech, które wydają się oczywiste, dopóki nie zaczniemy zadawać pytań. Dlaczego jedni mają oczy brązowe, inni niebieskie, a kolor zielony wciąż budzi tyle emocji? Skąd biorą się rzadkie odcienie, takie jak bursztynowy czy szary, i czy faktycznie można mówić o “najrzadszym kolorze oczu na świecie”? Odpowiedź nie sprowadza się do jednego genu ani prostego podziału. To historia melaniny, mutacji genetycznych, ewolucji i geografii – zapisana w tęczówce.

Kolor oczu – od czego naprawdę zależy barwa tęczówki

Kolor oczu nie jest „kolorem” w takim sensie, w jakim myślimy o farbie czy pigmencie na ścianie. To efekt złożonego działania biologii, fizyki i anatomii oka, a konkretnie struktury tęczówki. Tęczówka składa się z kilku warstw, z których najważniejsze dla barwy są zrąb (stroma) oraz nabłonek barwnikowy. Właśnie tam znajdują się melanocyty produkujące melaninę. 

Melanina występuje w dwóch głównych formach: eumelaniny (ciemnej, brązowo-czarnej) oraz feomelaniny (jaśniejszej, żółto-czerwonej). To proporcje między nimi, a przede wszystkim ich całkowita ilość w tęczówce, decydują o tym, czy oko będzie wyglądało na brązowe, piwne, zielone czy jasne. Im więcej melaniny w tęczówce, tym ciemniejszy kolor oczu. Brązowe oczy mają jej dużo, zielone umiarkowanie, a niebieskie bardzo mało.

I tu ciekawa rzecz, którą warto powtórzyć, bo wciąż krąży masa mitów: nie istnieje niebieski ani szary pigment w oku. Jasne kolory oczu są wynikiem zjawiska rozpraszania Rayleigha, czyli tego samego mechanizmu, który sprawia, że niebo wydaje się niebieskie. Światło wpadające do oka odbija się i rozprasza w strukturach tęczówki. Krótsze fale świetlne, czyli niebieskie, są rozpraszane najmocniej, co daje wrażenie niebieskiego lub szarego koloru.

Z tego powodu jasne oczy są znacznie bardziej „reaktywne” na warunki zewnętrzne. Oświetlenie, kontrast otoczenia, zmęczenie wzroku, a nawet rozszerzenie źrenicy mogą sprawić, że kolor oczu wydaje się inny niż zwykle. To nie zmiana pigmentu, tylko zmiana sposobu, w jaki światło zachowuje się w oku.

Tęczówka nie jest strukturą jednorodną. Może mieć plamki, pierścienie, różnice w zagęszczeniu pigmentu, a nawet lokalne zmiany koloru. To dlatego dwie osoby z teoretycznie równie zielonymi oczami mogą mieć zupełnie inny odcień, głębię i sposób reagowania na światło.

Z biologicznego punktu widzenia melanina w tęczówce pełni nie tylko funkcję estetyczną, ale przede wszystkim ochronną. Pochłania nadmiar światła, w tym promieniowanie UV i światło wysokoenergetyczne (HEV), zmniejszając ryzyko uszkodzeń struktur oka. Jasne oczy, które mają mniej melaniny, są przez to bardziej wrażliwe na intensywne światło, olśnienie i długotrwałą ekspozycję na ekrany emitujące światło niebieskie. Masz ciemne oczy? Jest to w pewnym stopniu powód do radości. 

Genetyka koloru oczu – geny, mutacje i dziedziczenie

Jeśli ktoś jeszcze wierzy w szkolny schemat „brązowy dominuje, niebieski jest recesywny”, to niestety mamy złą wiadomość. Ten model jest nieaktualny od lat. Był prosty i wygodny, ale z rzeczywistością ma niewiele wspólnego.

Kolor oczu jest cechą wielogenową. Najważniejszą rolę odgrywają zlokalizowane na chromosomie 15 geny OCA2 i HERC2, które regulują produkcję i rozmieszczenie melaniny w tęczówce. Gen OCA2 wpływa bezpośrednio na ilość melaniny produkowanej w tęczówce, natomiast HERC2 pełni funkcję regulatora – działa jak biologiczny przełącznik, który decyduje, czy OCA2 będzie aktywny w większym, czy mniejszym stopniu. 

Mutacja w obrębie regionu regulatorowego genu HERC2, która pojawiła się kilka tysięcy lat temu, doprowadziła do zmniejszenia ekspresji OCA2. W praktyce oznaczało to mniej melaniny w tęczówce i pojawienie się jasnych kolorów oczu, głównie niebieskich. To jedna z najlepiej udokumentowanych mutacji związanych z kolorem oczu i jednocześnie dowód na to, jak niewielka zmiana w DNA może wywołać widoczny efekt fenotypowy.

Na tym jednak lista się nie kończy. W regulacji koloru oczu biorą udział także inne geny, m.in. TYR, TYRP1, SLC24A4 czy IRF4, które wpływają na syntezę melaniny, jej transport oraz rozmieszczenie w komórkach tęczówki. To właśnie kombinacja wariantów tych genów decyduje o subtelnych różnicach między odcieniami – o tym, czy oczy będą bardziej szare niż niebieskie, czy zielone z domieszką brązu, czy bursztynowe zamiast piwnych.

Dziedziczenie koloru oczu nie działa więc według prostych reguł dominacji i recesywności. Każde dziecko otrzymuje zestaw genów od obojga rodziców, ale ich ekspresja może się różnić w zależności od interakcji między genami. Dlatego prognozy dotyczące koloru oczu dziecka są niepewne. Dwoje rodziców o niebieskich oczach może mieć dziecko z oczami zielonymi lub nawet piwnymi, jeśli w ich genomie obecne są „uśpione” warianty genów odpowiedzialnych za większą produkcję melaniny.

Genetyka koloru oczu tłumaczy również, dlaczego niektóre barwy są rzadkie. Zielone i szare oczy wymagają bardzo specyficznej kombinacji genów, w której ilość melaniny jest precyzyjnie wyważona. Za dużo – oczy stają się brązowe. Za mało – niebieskie. Ten wąski biologiczny margines sprawia, że takie kolory występują znacznie rzadziej w populacji.

Najczęstszy i najpopularniejszy kolor oczu na świecie

Brązowe oczy wygrywają globalny ranking bez wysiłku. Szacuje się, że ma je około 70–80 procent światowej populacji. Czy to kwestia przypadku? Absolutnie nie.

Wysoki poziom melaniny w tęczówce zapewnia lepszą ochronę przed promieniowaniem UV. Pierwsi ludzie żyli w rejonach o dużym nasłonecznieniu, więc ciemne oczy były biologicznie korzystne. Chroniły siatkówkę, zmniejszały ryzyko uszkodzeń i poprawiały komfort widzenia w intensywnym świetle.

Migracje do regionów o mniejszym nasłonecznieniu sprawiły, że z czasem pojawiły się jaśniejsze kolory oczu, ale brązowy pozostał dominujący na skalę globalną. Ewolucja była tu wyjątkowo konsekwentna.

Z genetycznego punktu widzenia kolor oczu nie jest więc tylko kwestią estetyki, ale elementem większego układu adaptacyjnego, który w dzisiejszym świecie ekranów i sztucznego oświetlenia bywa wystawiany na ciężką próbę.

Najrzadszy kolor oczu na świecie – fakty zamiast mitów

Tu zaczyna się pole minowe mitów. Zielone oczy często uznaje się za niezwykle rzadkie, ale globalnie to nie zawsze prawda.

Zielone oczy ma około 2 procent populacji świata, co faktycznie czyni je rzadkimi. Jednak jeszcze bardziej wyjątkowy jest naturalny kolor szary, który występuje u mniej niż 1 procent ludzi. Szare oczy mają bardzo niską ilość melaniny i wyjątkowy sposób rozpraszania światła, przez co często zmieniają odcień w zależności od otoczenia.

Osobną kategorią są oczy bursztynowe. To nie „jasnobrązowe” ani „złote zielone”, tylko odrębny kolor wynikający z obecności feomelaniny. Są ekstremalnie rzadkie, ale trudne do jednoznacznego sklasyfikowania w badaniach populacyjnych, dlatego rzadko pojawiają się w statystykach jako osobna kategoria.

Najrzadszy kolor oczu zależy więc od tego, czy patrzymy na dane globalne, regionalne, czy kliniczne. Internet uwielbia uproszczenia. Biologia nie. 

Różne kolory oczu w Polsce i na świecie – geografia ma znaczenie

Rozkład kolorów oczu na świecie idealnie pokazuje, jak bardzo genetyka splata się z geografią. W Europie Północnej dominują oczy jasne: niebieskie, szare i zielone.

W Azji, Afryce i Ameryce Południowej królują oczy brązowe, co jest bezpośrednio związane z intensywnością promieniowania UV i historią populacji. Polska plasuje się gdzieś pośrodku. Dominują w naszym społeczeństwie oczy niebieskie i piwne, z wyraźną obecnością zielonych.

Statystyki wskazują, że np. w Szwecji, Norwegii i Danii nawet 60–80% populacji ma oczy niebieskie, przy czym odsetek może być wyższy w północnych regionach. To nie przypadek, tylko zapis migracji, adaptacji i doboru naturalnego. Tęczówka jest mała, ale mówi o naszej historii więcej, niż się wydaje.

Zmiany koloru oczu, heterochromia i rzadkie przypadki

heterochromia

Kolor oczu może się zmieniać, ale wbrew popularnym historiom nie dzieje się to magicznie z dnia na dzień. U niemowląt zmiany są fizjologiczne i wynikają z dojrzewania melanocytów, które trwa od kilku miesięcy do około trzeciego roku życia. U dorosłych każda nagła zmiana koloru oczu powinna być skonsultowana z okulistą, bo może sygnalizować choroby, stany zapalne lub urazy.

Heterochromia, czyli różne kolory oczu lub ich fragmentów, to jedno z najrzadszych zjawisk i zazwyczaj ma podłoże genetyczne lub pourazowe. W większości przypadków jest całkowicie nieszkodliwa.

Celowa zmiana koloru oczu? Medycyna potrafi wiele, ale ingerencja w tęczówkę wiąże się z realnym ryzykiem dla wzroku. Soczewki kontaktowe pozostają najbezpieczniejszą opcją, choć nie mają nic wspólnego z biologią oka.

Dlaczego Eyeshield mówi o kolorze oczu?

Niezależnie od koloru tęczówki, każde oczy reagują na światło. Jasne oczy są bardziej wrażliwe na intensywne bodźce świetlne, a długotrwała ekspozycja na światło niebieskie z ekranów obciąża wzrok bez względu na pigment. Ochrona przed nadmiarem sztucznego światła, zwłaszcza wieczorem, ma znaczenie dla komfortu widzenia, rytmu dobowego i zdrowia oczu.

Okulary blokujące światło niebieskie Eyeshield skutecznie zmniejszają ich zmęczenie i pomagają zachować ich zdrowie. Dzięki nim wzrok szybciej się regeneruje i mniej męczy przy pracy przed ekranem.

Źródła:

Eiberg H. et al. (2008) Blue eye color in humans may be caused by a founder mutation in the HERC2 gene inhibiting OCA2 expression. Human Genetics https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18172690/

Kayser M. et al. (2008) Three genome-wide association studies identify HERC2 as a human iris color gene.
American Journal of Human Genetics https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2427174/

Sturm R.A., Larsson M. (2009) Genetics of human iris colour and patterns. Pigment Cell & Melanoma Research
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1755-148X.2009.00606.x